H ελληνικότητα είναι αίσθημα ή συνείδηση;
Η σύγχρονη ελληνικότητα, (συν)αίσθημα, σαφώς. Με πηγή τα πρόσφατα ελληνικά βιώματα. Ιδίως για τους απόδημους. Είναι οι γειτονιές που αλλάζουν, το αφισοκολλημένο Πολυτεχνείο, η τσίκνα στα σουβλατζίδικα, το ματς της Κυριακής, οι ευωδιές στον Επιτάφιο, «ακρογιαλιές-δειλινά», τα τραγούδια – αχ, αυτά… – κι άλλα πολλά. Που δεν ήταν όλα πατροπαράδοτα ελληνικά ανά τους αιώνες, αλλά έγιναν: Ο γλυκύς βραστός, τα κλαρίνα, ο Καραγκιόζης, Χοντρός-Λιγνός στο Σινεάκ (προδίδω την ηλικία μου…). Νοιώθω μιαν ανείπωτη γλύκα όταν τα μοιράζομαι με φίλους, από παλιούς συμμαθητές, μέχρι την Αυστραλέζα καθηγήτρια που διδάσκει Modern Odysseys στην κόρη μου εν Ithaca Νέας Υόρκης και τραγουδάει ρεμπέτικα σε άψογα ελληνικά. Και που μας περνάει στην διαχρονική ελληνικότητα, τυχαίο γέρμα πριν χιλιάδες χρόνια, που εξελίχθηκε σε κομμάτι παγκόσμιας συνείδησης, ξέχωρης από τόπο, χρόνο, λαό, ή γλώσσα. Συνείδησης, όμως, που ψιθυρίζει και στο θυμικό, όπως όταν παρακολουθείς τον Άντριου Γουάιλς να περιγράφει πώς κατάφερε τελικά να αποδείξει ένα θεώρημα, δυόμισυ χιλιάδες χρόνια μετά το πρώτο του Θαλή.

Τι πιο μικρό ελληνικό αγάπησα.
Τα πονεμένα τριημιτόνια στα μινόρε των τραγουδιών μας.

Η υπέροχη εκδοχή του Ελληνα.
Που επιλέγει το σωστό για λόγους αρχής: Χωρίς φακελλάκι, χωρίς μίζα, που διδάσκει, που θυσιάζεται στις πυρκαγιές… Παρά την ελληνική πραγματικότητα, όχι λόγω αυτής. Ξέρουν όλοι αυτοί ποιοι είναι, τους χαιρετώ.

Αυτό που με χαλάει.
Η αδικαιολόγητη ελληνική γκρίνια και – ακόμη περισσότερο – ό,τι προξενεί την δικαιολογημένη.

Προσόν ή μειονέκτημα να είσαι Ελληνας σήμερα;
Είναι μειονέκτημα να θεωρείς προσόν απλά το οτι είσαι γεννημένος Έλληνας. Γνώθι σαυτόν.

Παράγει πολιτισμό ο Ελληνας της νέας εποχής ή μένει προσκολλημένος σε μια ρητορική ελληνικότητα;
Παράγει σε μικρή εμβέλεια, και περισσότερο χρησιμοποιεί. Οι «Περασμένες μου αγάπες» του Χιώτη ήταν πολιτισμός. Ο Μάνος, το ίδιο. Ο Καζαντζάκης (και χωρίς Νόμπελ). Παρθενώνες, βέβαια, δεν φτιάχνουμε – χτίσαμε την Αθήνα… Δεν σχεδιάζουμε i-Pod. Όμως, ο Παναγιώτης Βερδές έφτιαξε τον πρώτο κύβο Ρούμπικ 7x7x7 – τον αγόρασα στο παντοδύναμο ίντερνετ. Πολλοί «τριγύρω σκηνοθέτες» δεν προξενούν πλέον «βαθιά χασμουρητά». Ο Τάκης Τλούπας, ο Μανόλης Ανδρόνικος, ο Δημήτρης Παπαϊωάννου, το Logicomix είναι πολιτισμός. Η σύγχυση αρχαιοελληνικής γλώσσας (πώς μίλαγαν) και γραμματείας (τι είπαν) δεν είναι.

Με ποια ταυτότητα οι Ελληνες περιέρχονται στον σύγχρονο κόσμο;
Με την αστυνομική (με πρόλαβε ο Μίκης). Δηλαδή, χωρίς κάτι το μοναδικό. Βέβαια, θορυβώδεις ή νηφάλιοι, ακέραιοι ή κατεργάρηδες, ριζοσπαστικοί ή παραδοσιακοί, χωριάτες ή κοσμοπολίτες, οι Έλληνες επιβιώνουν παντού, προσαρμοσμένοι ή όχι. Ας μην αγωνιούμε, λοιπόν, μήπως χάσουμε την ταυτότητά μας – όποτε χρειαστεί, βγάζουμε καινούργια. Εξάλλου, «Πάντα ρει» δεν είπαμε;

Το ελληνικό μου «γιατί» κι ένα «πρέπει» που πέταξα.
Γιατί να πρέπει, όταν δεν υπάρχει Λόγος;
Κι ένα “Γιατί πρέπει!” που πέταξα στον γιό μου όταν με ρώτησε για ποιον λόγο να πάει και στο ελληνικό σχολείο στο Χιούστον.

Ο Ελληνας ποιητής μου.
Όποιοι δημιουργοί με στίχους σε τραγούδια που αγαπώ. Ο Καβάφης για τον καθαρό συλλογισμό και την λιτή φινέτσα του. Κι ένα πεντάστιχο του Νώντα Ασλανίδη, που φυλάω για να έχω πάντα μαζί μου το ελληνικό καλοκαίρι.

Η αδιαπραγμάτευτη ελληνική αλήθεια μου.
«Το έθνος έχει χρέος να θεωρεί εθνικό ότι είναι αληθές.»

Η οδός των Ελλήνων στον παγκόσμιο χάρτη – ορίστε την.
Διπλής κατευθύνσεως. Με ακριβά συναισθηματικά διόδια, αλλά ωραίο ταξίδι – αρκεί να μην χάσουμε τον δρόμο.

“Seven fat years, then seven lean years; rinse, repeat”, commented Joe Chef, a financial analyst and amateur plumber.

“Seven lean years?” asked Merrilyn. “Is that a new diet?  I am awfully itchy already!!!!!!  What year are we in now anyway??????”

“My dear Merrilyn”, said moustached Dr. Onestone – enchanted – “it all depends on your reference point!  For some, it’s pretty lean…They can only count for support on relatives.  My theory says so.”

“Que sera, sera”, stepped in DiDi.

“What can go wrong, will!” asserted Major Murphy, rapidly firing an Hess-a-Mess.

“It’s hard to make predictions, especially about the future!” intervened Yogi Berra with a bullish predisposition.

“Don’t worry, be happy!” replied-All Bobby.

“Like!!!!!!” cliqued all.

Life, liberty, the pursuit of happiness, auld lang syne…

We’ll try again next year.

Postscript:  Happy New Year everyone!

*Με αφορμή Το λημέρι με τα λιμερίκια

Τρυπιά, χαράματα 21ης Ιουλίου 1969.  Χαραγμένα στο μυαλό μου.

Κι έτσι, όταν ήρθε η τελευταία ερώτηση στο Trivial Pursuit – δεκαπέντε χρόνια αργότερα, κάπου στην χιονισμένη Νέα Υόρκη – απάντησα με αυτοπεποίθηση.

“Λάθος!” με ξάφνιασαν οι αμερικάνοι συμπαίχτες μου, “20 Ιουλίου!”

Αισθάνθηκα σαν τον Φιλέα Φόγκ.

Τους ξεδιάλυνα Τρυπιά/Νέα Υόρκη.

Τους είπα για τη μακαρίτισα τη γιαγιά μου, κοντά 90 το ’69, που σαστισμένη μπροστά στην τηλεόραση, ανάμεσα σε ευχέλαιο κι εξομολόγηση, είχε παρατηρήσει “Ούλο έναν μοναχά δείχν’ ευτούν’ το καυκί, δεν χωράει άλλονε;”

Τους κέρδισα.

Επιμύθιο:  Θυμάται κανείς ακόμα αυτήν την ιστορία;

Κι όμως, ο αδερφός τού Νορβηγoύ συνεργάτη μου ήταν δακρύβρεχτος καθώς διηγόταν παιδικές ιστορίες με την (νιόπαντρη πλέον) μικρή αδελφή του, «την μονάκριβη και μοσχαναθρεμένη», στο πάρτυ της επόμενης του γάμου. «Μονάκριβη» που λέει ο λόγος, δηλαδή:  Εννιά αδέρφια στην οικογένεια…

Απροσδόκητα εξωστρεφείς και φιλόξενοι οικοδεσπότες οι γονείς.  Πρόδηλα ευήμεροι, χωρίς υπερβολές.  Πετρο-κορώνες, σκληρή δουλειά, ή διορατικότητα;  Δεκαροφιλοσοφούσα για τύχη και αναγκαιότητα, καθώς με διέκοψε ο συνεργάτης μου.

«Η μητέρα μου, γιατρός γαρ, με ήθελε οδοντίατρο.  Δεν της βγήκε:  Αντί να τροχίζω φρονιμήτες, κάνω γεωτρήσεις για πετρέλαιο.  Προχτές έδωσα συνέντευξη πώς να σταματήσει η διαρροή στον κόλπο του Μεξικού. ‘Μ’ ένα γερό σφράγισμα!’ τους είπα.»

Συμφώνησα, κι αράξαμε στον ασυνήθιστα καλοκαιριάτικο ήλιο του Μπέργκεν.

Εντάξει, είχαμε διακοπές, ταξιδάκι στο χωριό, μικροδωράκια και τα συναφή, αλλά να: φόραγα κάτι στενά κατακαίνουργια λουστρίνια που με σφάζανε κάθε βράδυ όρθιο στην Λειτουργία.  Δεν γινόταν να κάτσουμε.  Έψελνε ο θείος μου, Μεγαλοβδομάδα γαρ, οπότε στεκόμαστε κι εμείς δίπλα του, σοφία ορθοί.  Μετράγαμε τα Δώδεκα Ευαγγέλια ένα-ένα.   Η πρώτη ανακούφιση ερχόταν με την περιοδεία του Επιτάφιου στο χωριό:  Περπάτημα και κοβόταν ο πόνος απ΄ την ορθοστασία.

Για νάρθει – επιτέλους – Ανάσταση!

“Αναστάσεως ημέρα…” ο πρωτοψάλτης της Λαμπρής, με μια ιδιαίτερα χαρακτηριστική φωνή.  Την θυμόμουν καιρό, όπως και τα στενά λουστρίνια μου, ώσπου με ξάφνιασε μια ίδια, χρόνια πολλά μετά, στο μακρινό Χιούστον.

“Λες;” σκέφτηκα.

Βέβαια – ήταν ο γιός του!

Επιμύθιο:  Καλό Πάσχα!

Κόλλησε όμως:  Πόσο κάνει αυτό το ;

Ούτε κάνει, ούτε , γιατί και και κάνει , όχι .

Ξεκόλλησε τελικά με την φανταστική έμπνευση να ορίσει την φανταστική μονάδα, το .  Τολμηρά, δήλωσε και, ώ! του θαύματος, το βγήκε ίσο με , που είναι λύση της κυβικής εξίσωσης.  Πράγματι, .

Τώρα, τι μύγα τσίμπησε τον τύπο (τον Μπομπέλλι) να λύσει την εξίσωση, άλλου παπά ευαγγέλιο.  Η ουσία είναι πως οι μιγαδικοί αριθμοί, αυτοί με την φανταστική μονάδα, βρίσκουν πραγματικές λύσεις σε δύσκολα προβλήματα – αρκεί να χρησιμοποιούνται ενδιαμέσως και με συνέπεια.

Και ρωτάω, μήπως η ουσία μιάς Ανώτερης Μονάδας, φανταστικής ή πραγματικής, είναι θέμα ενδιάμεσης επίκλησης με συνέπεια;

Επιμύθιο:  Νομίζω πως ο κ. Φωτιάς θα απαντούσε καταφατικά.

“Μιχάλης Νικολάου and Elena Katsandri-Nikolaou are now friends.”

Η αφοπλιστική δήλωση αφήνει λίγα περιθώρια για αμφιβολίες:  Φίλοι.  Τώρα. Έτσι απλά.  Χωρίς υπεκφυγές.  Χωρίς υπονοούμενα.  Φίλοι.  Και στο μέλλον.

“Ξέρεις, Στάθη, σε βλέπω σαν φίλο”, είχε πει σε κολλητό μου πριν πολλά χρόνια η τότε κοπέλα των ονείρων του, όταν της την είχε πέσει, και τον είχε κάνει λιώμα.  Δεν υπήρχε Facebook τότε.  Πρόσωπο με πρόσωπο μόνο.  Και ΚΟΙΝΩΝΙΚΑ στις εφημερίδες:  “Ο Τάδε αρραβωνιάστηκε την Δείνα”.  Δεν ήταν σοβαρά τα πράγματα, δηλαδή.  Δεν υπήρχαν ανακοινώσεις για φιλία.  Απλά συνέβαινε.  Στην πραγματικότητα ή στην φαντασία.

“Greeks and Turks are now friends.”

“Jews and Arabs are now friends.”

Γιατί όχι;

Επιμύθιο:  Μετρημένος, αλλά όχι πάντα.

Με είχε δεί πρωτύτερα η μητέρα του συγκάτοικού μου που ήμουν χαμένος στο διάστημα – άρτι αφικόμενος εξ Ελλάδος για μεταπτυχιακά – κι είπε η χριστιανή να με φιλοξενήσουν στις διακοπές.  Έτσι, από φιλότιμο.

Πόλαντ, λοιπόν.  Βυθισμένη στο χιόνι.  Δάση, κάτασπροι αγροί, σπιτάκια με γιορτινά λαμπιόνια να σπιθιρίζουν το σούρουπο… όπως στις χριστουγεννιάτικες κάρτες.  Κι εμείς βόλτες, χουζούρεμα μπροστά στο τζάκι, τσιμπολόγημα, παρεούλες… Α, και κάλαντα σε μοναχικά γεροντάκια – αναπάντεχα απολαυστικό!

Ήταν τα μοναδικά μου Χριστούγεννα στον Βορρά.  Καλιφόρνια μετά, και τελικά Τέξας. 

Όπου, χρόνια αργότερα, διαπραγματευόμουν σημαντική ερευνητική χρηματοδότηση με μια εταιρία.  Σε κάποιο διάλειμμα, ρώτησα τον συνομιλητή μου για την γεννέτειρά του.

“Χωριουδάκι, αποκλείεται να το ξέρετε”, μού εκμυστηρεύτηκε.  “…Poland, NY.”

Επιμύθιο:  Πώς να μην πάνε καλά οι διαπραγματεύσεις!